Przewrót majowy – próba ratowania demokracji, czy jej demontaż?

W dniach 28–29 maja na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Szczecińskiego (przy ul. Krakowskiej 71–79) odbyła się ogólnopolska konferencja naukowa poświęcona setnej rocznicy zamachu stanu z 1926 roku. Wydarzenie zostało zorganizowane wspólnie przez Oddział Instytutu Pamięci Narodowej w Szczecinie oraz Instytut Historii i Stosunków Międzynarodowych Uniwersytetu Szczecińskiego. Dwudniowe obrady zgromadziły czołowych badaczy dwudziestolecia międzywojennego z całej Polski, a także przedstawicieli młodego pokolenia historyków. Debata skupiła się wokół politycznych, prawnych, społecznych oraz międzynarodowych konsekwencji czynu zbrojnego Józefa Piłsudskiego.

Przewrót był nieunikniony? Głos ekspercki prof. Janusza Farysia

Początek konferencji miał miejsce w Przystanku Historia IPN przy Placu Bramy Portowej 11. Wydarzenie uroczyście otworzyli dr hab. prof. US Konrad Graczyk (Zastępca Dyrektora Biura Badań Historycznych IPN) oraz dr hab. prof. US Agnieszka Szudarek (Dyrektorka Instytutu Historycznego US). Kluczowym punktem poranka była debata, którą moderował prof. Tomasz Sikorski. Wzięli w niej udział wybitni profesorowie: Janusz Faryś, Mariusz Wołos, Marek Kornat oraz Krzysztof Kawalec. Nawiązując do tematów poruszanych podczas oficjalnego otwarcia, prof. Janusz Faryś w osobistej rozmowie podsumował istotę systemowego kryzysu II RP, stawiając tezę o nieuchronności przewrotu majowego jako finału ówczesnej demokracji parlamentarnej:

Stworzono system demokracji parlamentarno-gabinetowej, który w tym czasie nie funkcjonował i właściwie nie mógł funkcjonować. Społeczeństwo polskie było bardzo rozbite. Po wyborach liderzy partii o zbliżonych poglądach powinni usiąść i skonstruować stabilny rząd, a takiej możliwości wtedy nie było – tłumaczył prof. Faryś.

Panele i przebieg obrad

W trakcie dwóch dni obrad, zostały przedstawione różne perspektywy badawcze dot. tego wydarzenia. Można było usłyszeć m.in o kulisach politycznych i ustrojowych przewrotu, recepcji regionalnej, wpływach przewrotu na sądownictwo, biografiach z tamtego okresu, a nawet o tym, jak zagraniczne media z tamtego okresu (m.in brytyjskie, niemieckie czy ukraińskie) ustosunkowały się do tych wydarzeń w Polsce. Jednymi z bardziej intrygujących wystąpień były z pewnością głosy młodego pokolenia, wśród których można wyróżnić m.in. mgr Jakuba Chruściela, mgr Agnieszkę Bejnar-Bejnarowicz, czy mgr Tomasza Kisiela. Mgr Jakub Chruściel w wystąpieniu pt. „Przewrót majowy w perspektywie filozoficzno-konstytucyjnej: między legalnością, legitymizacją a przebudową ustroju” poddał analizie argumentację prawną obozu sanacyjnego. Przytoczył myśli Władysława Makowskiego, czołowego teoretyka państwa z otoczenia Marszałka:

Konstytucja nie jest celem samym w sobie. Jest tylko środkiem do celu, którym jest dobro państwa i narodu. Jeśli ten środek zawodzi, to nie można dla litery prawa poświęcać samej istoty państwowości – cytował mgr Chruściel, konkludując, że w tamtym momencie sanacja podporządkowała dogmatyzm formalno-prawny, legitymizacji moralnej i politycznej skuteczności.

Mgr Agnieszka Bejnar-Bejnarowicz zaprezentowała temat „Echa krwawych dni – przewrót majowy w nacjonalistycznej i katolickiej prasie kobiecej dwudziestolecia międzywojennego”. Na podstawie pism „Głos Kobiet” i „Ziemianka Polska” opisała wstrząs społeczny, jaki wywołały walki w Warszawie:

To, co stało się na ulicach Warszawy, to nie była zwykła walka o władzę. To był grzech bratobójstwa, który plami honor młodego państwa – cytowała badaczka, wskazując, że ówczesne publicystki (m.in. Maria Rodziewiczówna) wzywały kobiety do wielkiej misji dziejowej – Skoro mężczyźni zawiedli i chwycili za broń, to na barkach kobiet spoczywa teraz moralna i duchowa odbudowa kraju. Musimy stać się strażniczkami ładu.

Reprezentujący Uniwersytet Warszawski mgr Tomasz Kisiel wygłosił referat pt. „Recepcja zamachu majowego wśród reprezentantów krakowskich struktur Narodowej Demokracji”.

Wydarzenia te były impulsem do wzmożenia działalności obozu narodowego, na przykład w ramach Straży Narodowej czy Obozu Wielkiej Polski – zauważył mgr Kisiel. Wskazał też na pragmatyzm endecji, która poparła nowelę sierpniową – Chodziło o wzmocnienie egzekutywy. Skoro Piłsudski i tak po tę władzę sięgnął i miał siłę, uznano, że nic wobec tego nie można zrobić, więc należało chociaż wzmocnić mechanizmy rządzenia – stwierdził w wywiadzie prelegent.

Podsumowanie

Konferencja zorganizowana przez szczecińskie ośrodki naukowe zebrała bardzo wysokie oceny od prelegentów. Jak podsumował w osobistej rozmowie wcześniej wspomniany prelegent, mgr Tomasz Kisiel:

Jestem pod dużym wrażeniem. Konferencja jest niezwykle profesjonalnie zorganizowana, a przede wszystkim daje bezcenną możliwość do spotkania się i wymiany myśli badaczy tego tematu z różnych ośrodków akademickich całej Polski.

Dzięki połączeniu doświadczenia i wiedzy uznanych profesorów ze świeżością źródłową studentów, doktorantów i magistrantów, konferencja udowodniła, że rok 1926 nie jest jedynie suchym faktem z minionej epoki. To wciąż fascynująca i wielowymiarowa lekcja o cenie i kruchości demokracji, z której po dziś dzień, 100 lat później, nowe pokolenia mogą wyciągać wnioski.

Fot. Karolina Obłoza (Redakcja Studencka NiUS Radia)